ببرک ارغند فارغ التحصیل رشته ی روزنامه نگاری از بلغارستان است و داستان های کوتاهش از 1973 در مطبوعات کشور چاپ شده است. "دفتر سرخ" نام مجموعه داستان های کوتاه اوست که در 1984 در کابل به چاپ رسیده.

عالم افتخار که تحصیلات دانشگاهی ندارد، در 1330 شمسی در روستایی از نواحی شمال افغانستان به دنیا آمد و به علت فقر نتوانست مدرسه را تمام کند و از 18 سالگی مجبور به کار شد. در سال های 1358 و 59 شمسی، مدتی در روزنامه ی انیس کار مطبوعاتی می کرد و از آن به بعد با رونامه ی "حقیقت انقلاب ثور" همکاری می کند. "افتخار" نثری روان و ساده و در عین حال سرشار از اصطلاحات و گویش های محلی و بومی دارد. داستان های کوتاه او در چند مجموعه داستان چاپ و منتشر شده که مشهورترین آنها مجموعه داستان کوتاهی ست به نام "و گلوله ها گپ می زنند" که در 1362 منتشر شده است. اکرم عثمان که خود نویسنده ای تواناست، در مقدمه ی این مجموعه داستان، در مورد عالم افتخار می نویسد؛

"او در تمام داستان هایش تصاویری بسیار گیرا و دلپذیر و سرشار از عواطف انسانی به دست داده که هر خواننده به خصوص خوانده ی شهری، از آن ها فراز و فرود زندگی روستائیان، و تضادهای طبقاتی و رنج های پنهان و آشکار ساکنان کشتزارها و دره ها را می خواند و پی می برد که او هم تمام این حوادث را چشیده و لمس کرده است." (اکرم عثمان، "و گلوله ها گپ می زنند"، کابل، 1362 شمسی)

از میان شعرایی که به زعم من در این گروه جای دارند، اشعار اسدالله حبیب و عبدالله نایبی، اگرچه بیشتر میهنی و پر از شعارند، اما از لحاظ احساس، ظرافت زیبایی شناختی و تکنیک شعر، بالاتر از آثار سایر شاعران این گروه قرار دارند.

نایبی در 1334 شمسی در کابل زاده شده و پس از پایان تحصیلات مقدماتی، جهت ادامه ی تحصیل به فرانسه رفته است. در1358 به وطن بازگشته و به مشاغل مختلف دولتی پرداخته است.

زنی ز قلعه ی خورشید

-ز چشم واره روزن-

بر آسمان شب اندوده با نگاه نگاشت؛

"چه روی داد که باز از گلوی دره فریاد

کبوتران سفید- هراس فاجعه درچشم-

به ناکرانه ی پرواز

خروش گریه ی رگبار می برند؟

چه روی داد که باز

زمینیان گل خونبرگ را ز مجمره ی چاشت

به ارمغان شفقسار می برند؟

چه شد که دیو سرشتان دخمه های قرون

- زشام "قاره ی آزاد"-

شفاف خوشه ی مرجان آبهای بنفشینه موج را

به تبگدازه ی کشتار می برند؟

(از "خنجری بر کبودی پندار"، مجموعه ی "با بال های طلوع"، عبدالله نایبی، کابل، 1362)

اما در آثار گروه دوم چندان ویژگی مشترکی نمی توان یافت جز این که بگوییم آنها که به زعم من در این گروه جای دارند، تنها وجه اشتراکشان، نگنجیدن در معیارها و ارزش هایی ست که از جانب گروه اول رعایت می شود. اگرچه نمی توان بر روی چنین وجه مشترکی به عنوان یک مشخصه در ادبایت انگشت نهاد، ولی آنچه بتواند اینان را در یک مقوله ی واحد و به عنوان یک گروه در کنار هم قرار دهد، به روشنی دیده نمی شود. اگرچه در آثار برخی از نویسندگان و شاعران این گروه، وجوه اشتراک زیادی به چشم می خورد و به هر حال و از نظر اصول مبانی ادبی در بسیاری زمینه ها از قبیل موازین زیبایی شناختی، تکینک و شخصیت پردازی با گروه اول نیز مشابهت های بسیار دارند.

از آنجا که آگاهی نقادانه هنری در زمنیه های مختلف اجتماعی، در هنرمندان نوپرداز این نسل، غالبن وجود ندارد، لذا طغیان نوآوری گاه به صورت تقلایی کور و عصیانی بی دورنما و بی سبب بروز می کند. نقص اساسی کار این نوپردازان اما در زمنیه ی شکل نیست، بلکه بیشتر در زمنیه ی مضمون است. در آثار اغلب اینان کلامی روان، شناختی عمیق، تخیلاتی وحشی و لطیف در قالب طنینی آشنا، از زمزمه های آرام گرفته تا غرش های خشم آگین، به چشم می خورد. اما این همه صناعت و فن در خدمت هدف هایی مغشوش و غالبن سر در گم است و اینجا و آنجا فریاد از ظلمی ست که صورت زمینی آن پیدا نیست و تنها به صورت یک کهن الگو (آرکه تایپ) در اشعار و نوشته ها چهره نشان می دهد. اگر این فردگرایی در بیراهه ها و در جهت هدف های گسسته، در تکامل تاریخی غرب، دست کم به جهت ناامیدی و شکست مکاتب فکری در درازای دو جنگ خانمانسوز، تا اندازه ای قابل درک است، در جامعه ای که می خواهد از عرصه ی قرون وسطایی به پهنه ی دنیای جدید و امروزین قدم بگذارد و تحولات و زیر و بم ها و تجربه های سترگ پنج قرن بعد از رنسانس اروپا را پشت سر خود ندارد، این فردگرایی ابزاری بیهوده و غیر قابل استفاده بنظر می رسد.

گرایش این گروه به نوعی گزاره گرایی (امپرسیونیسم) ایستا (پسیو) و نامتعادل، حرکت صوفی منشانه ای ست که ناشی از تصورات اغلب مبهم نسبت به جامعه ی امروز افغانستان و مقایسه ی تخیلی آن با افتخارات موهوم و غیر واقعی گذشته است. بدبینی (پسیمیسم) رایج کافکایی در شرایط اجتماعی امروز افغانستان، وصله ی ناهمرنگ و ناهماهنگی ست که اکثریت مردم گرفتار در چنبر ابتدایی ترین مشکلات روزمره ی زندگی، فرسنگ ها از آن دور و نسبت به آن بیگانه اند. لذا این مردم که قاعدتن می بایستی توده ی خواننده ی این آثار باشند، از این شکل ادبیات و هنر بکلی دور نگهداشته شده و با آن نا آشنا مانده اند.

شخصیت های اغلب داستان های کوتاه، نزد نویسندگان این گروه، در کل شخصیت های کاملی نیستند بلکه تنها قهرمانانی هستند که خط داستان را به فرمان نویسنده در دست های ناتوان خویش گرفته اند و با خود به این سو و آن سو، آن گونه که "استاد ازل" می گوید، می کشند. این قهرمانان اکثرن در جایی قرار دارند که گویی بر حسب اتفاق به آنها برخورد می کنیم و تصادفی حرف هایشان را می شنویم، و تنها در لحظه های گذرای زندگی شاهد اعمالشان هستیم. تقریبن هیچ گونه کشمکشی در هیچ کجا در کار نیست. آدم ها نه مبارزه می کنند، نه شکست می خورند، نه از خود دفاع می کنند و نه حتی به حل مشکلات و مصایبی که در برابرشان قرار می گیرد می پردازند. آنها منتظر حادثه می نشینند و تقدیر می راندشان و تقدیریشان را با شکیبایی تحمل می کنند، گویی نیروی اراده شان فلج شده است. بیشتر آنانن تیپ های خاص احتماعی اند تا شخصیت، که در لحظات مجرد زندگی غرقه شده اند. برخی بی جهت تنهایند، بعضی بی حس و بی احساس، نیست انگار و ناامید، در فضایی امپرسیونیستی و نمادگرا غوطه می خورند؛

"گروهی از اینان به جامعه گرایان مکتب اصالت زیست اروپایی، نظیر سارتر و کامو نظر دارند که ابتدا حلقه های ادبی ایران و سپس افغانستان را زیر تاثیر خود گرفت" (نانسی دوپره، 1985)

ویژگی های بارز این گروه مجموعه ای ست از درماندگی آدم های فالکنر، فلاکت و ناتوانی شخصیت های همینگوی، دردمندی شوم و در عین حال بی حمیتی آدم های جخوف، تقدیر محتوم و سیاه شخصیت های آثار چوبک و کسالت و نومیدی فضای آثار کامو.

از این عده می توان به نمونه های خوب "سپوژمی زریاب"، اعظم رهنورد زریاب" در قصه نویسی و "لطیف پدرام" در شعر و شاعری اشاره کرد.

از رهنورد زریاب (متولد 1344) اضافه بر داستان هایی که در مجلات چاپ شده، سه مجموعه داستان کوتاه به نام های "آوازی از میان قرن ها"(1983)، "مرد کوهستان"(1984) و "دوستی از شهری دور"(1986) منتشر شده است. وی پس از اتمام دوره ی لیسانس در دانشگاه کابل، فوق لیسانس روزنامه نگاری را در انگلستان به پایان برده است. از آنجا که رهنورد زریاب یکی از پر کارترین و در عین حال مطرح ترین نویسندگان معاصر ادبیات دری در افغانستان است، جا دارد به صورتی گسترده تر به آثار او پرداخته شود.

داستان های کوتاه زریاب اگرچه در مقایسه با دیگر داستان نویسان دری زبان از مضامینی غنی و نسبتن بکر برخوردارند، اما از پرداختی خوب و تکنیکی شسته رفته بی بهره اند. داستان ها جملکی آغازی خوب همراه با توصیف های همینگوی وار و گاه مانند آثار چوبک، طبیعت گرایانه دارند. ولی از اواسط داستان با شتاب زدگی به طرف پایان برده می شوند و اکثرن به پایانی سست و عجولانه می رسند و شخصیت ها، در جایی معلق و پا در هوا می مانند. اصولن زریاب داستان نویسی ست شتاب زده و کم حوصله که تنها یک طرح خوب برایش کافی ست. وی کار خود را در دهه ی شصت با واقع گرایی همراه رگه هایی از طبیعت گرایی آغاز می کند. تکنیک کار او در این دوره از آثارش از غنای بیشتری برخوردار است. اما در سال های اخیر، گرایش سختی به روانکاوی پیدا کرده و شخصیت های داستان هایش بی جهت ملانکولیک شده اند و در عالم برزخ زندگی می کنند. قلم زریاب در این زمینه چه از نظر زبان و چه از نگاه قضا و پرداخت، چندان موفق نیست و یا بهرحال در در گام های نخستین تجربه و تمرین است. "لطیف ناظم" در مقدمه ای بر مجموعه ی "دوستی از شهری دور" می نویسد؛

"آن فریادهای پر طنین سال های آغازین (در آثار زریاب) به غم های فروخفته ی سال های پسین جای تهی کرده اند و آن پرخاش ها، مرگ ها و فاجعه ها به دلهره و اضطراب، سیما عوض کرده اند"!

در روند کلی داستان های اعظم رهنورد زریاب، آدم ها بی دلیل می مانند، زندگی می کنند و در این زندگی و در تمامی طول راه، بی دلیل بدبختند، پژمرده اند و نکبت و ادبار از همه جای زندگی شان می بارد. در انتها هم بی دلیل می میرند، در فقر و رنج و اندوه، تنها و بی ارزش. ناگهان فقر و بدبختی از راه می رسد، گریبان همه را می گیرد و همه فضای قصه را پر می کند. آدم ها تا خرخره در آن فرو می روند و در رنج و حرمان به جان هم می افتند، گوسفند و قصاب یکدیگر می شوند. برخی از همان هنگامی که پا به قصه می گذارند، بای و خان و کلان اند و بدون هیچ زمینه ای بایستی عامل بدبختی ناداران باشند. زمینه های اجتماعی و اقتصادی آن فقر و بدبختی و ناداری و سپس این عیش و نوش و فربهی و دارایی را بایستی خود از پیش بدانیم، و بپذیریم، و بنا بر یک اصل نانوشته اما محتوم، بایستی از مالدارها و پولداران بیزار باشیم و بدبخت ها و فقرا را دوست بداریم، چرا که، و این نیز جزیی از کل است، اولی همیشه ظالم است و دومی همیشه مظلوم!

گاه پس از یکی دو قسمت کوتاه اول داستان، شخصیتی هنوز ناروشن، بهانه ای می شود تا داستان به یک نقل شبیه شود. نقلی تازه با شخصیت هایی تازه متولد می شوند و پیش از آن که ابعاد مشخصی بیابند، می میرند، بی آن که این تولد و مرگ، تاثیری در روند قصه ی اصلی یا نقل بعدی داشته باشند. کسی می نشیند، نقلی را روایت می کند و جمع، یا بر جای می ماند، یا متفرق می شود. فضا و شخصیت ها در بعضی از این داستان های کوتاه، گروتسک گونه اند و ما هم چنان نمی دانیم چرا این یکی زشت و ناهنجار است و آن دیگری زیباست، چرا این می خندد و آن دیگری می گرید و سومی مات به سقف نگاه می کند. همین قدر می بینیم که هرکس به نوعی علیل است، عیبی در جایی دارد و این البته بایستی نشانه ی فلاکت او باشد، معلولی از علتی که نمی بینیم! لابد شرایط اجتماعی؟ یا دولت و رژیمی ناخواسته؟ یا استعمار و استثمار؟

تمامی شخصیت ها، حتی ولگردها و بیکاره ها، به زعم دانای کل، برای بودن، نبودن، ماندن، رفتن، خوردن، نخوردن و هر کار ریز و درشتشان فلسفه ای دارند، حتی برای ناتوانی و عجزشان در پر قبای ژنده شان دلیلی فیلسوف مابانه ارائه می دهند، و این همه با زبانی نیم بند و بیشتر شبیه یک مغلطه، بی رنگ و سطحی و اغلب یک سر و گردن بالاتر از هستی طبیعی شخصیت ها، با زبانی روشنفکرانه به من و شما تحویل داده می شوند، که گاه نه تنها با شخصیت که با کل خط داستان و فلسفه ی شخصیت های دیگر منافات دارد، و چپ اندر قیچی می زند. همه ی اینها جمعبند نظرات دانای کل است که بر حسب زمان و مکان و گاه بصورتی خیلی اتفاقی گفته می شوند، برای آن که گفته شوند! نویسنده همه جا بیش از توان شخصیت ها بر بار فلسفی و اندیشگی شان افزوده است. این مساله وقتی چشم و ذهن را می آزارد که به نتیجه گیری های اخلاقی آخر داستان ها می رسیم. چیزی که نویسنده را تا سطح یک مصلح اجتماعی و داستان ها را تا حد یک پندنامه ی اخلاقی و رمانتیک نزول می دهد. شگفت این که "واصف باختری" که خود از شاعران برجسته ی معاصر افغانستان است و در کار نقد و ادبیات، دستی و اندیشه ای توانا دارد، در مقدمه ای بر"آوازی از میان قرن ها" می نویسد؛

"تلاش ورزیده شده، او (زریاب) را به مثابه نویسنده ای که بیشتر داستان ذهنی می نویسد، بشناسانند ... آنچه پرنیان هفت رنگ داستان های رهنورد را به این آراستگی و بشکوهی از کارگاه اندیش(ه) وی بیرون می آرد، آگاهی ژرف نویسنده ی آنهاست از فلسفه و روان شناسی و بهره ور بودن از شم نیرومند فلسفی. داستان های رهنورد در بررسی های روان شناختی بیش از کار هر داستان نویس دیگر ما ثمر بخش است. گذشته از این رهنورد از زبان دری و پیشینه ی آن آگاهی کم مانندی دارد و در نثر او از خواب آلودگی جمله ها و بیماری واژه ها نشانی پدیدار نیست و نیز از زبان مردم، این سرچشمه ی زایای زبان نوشتار، هوشمندانه بهره می گیرد"!

در آثار زریاب، خانواده به شکلی سنتی و قبیله ای همه جا حضور دارد. مادر دستی از مهربانی و نگاهی از عطوفت دارد که رنج خانه و خانواده را در انزوا و در سایه می کشد و از کناره های می گذرد. او، مثل هر زن دیگر در این فرهنگ، وقتی جامه ی مادری به تن دارد، پس غم شوی و فرزند را بر دل بار می کند. (داستان های "شهر طلسم شده"، و "ده دقیقه به هشت مانده") زحمتکشی ست که پینه ی رنج بر همه جای هستی مادی و معنوی اش جوانه زده و همه جا نشانه ای ست از دردی خفته و پنهان که بالاخره جایی در تاریکی مرگی سوزناک فرو می رود ("بچه ی بد" و "ماه عید بود"). از رنج می زاید و در رنج می میرد و گویی بار هستی در ناکجا آباد داستان را به تنهایی و در سکوت، بر شانه می کشد. تنها کسی ست که ناظر صبور و دردمند زندگی با شوهری (پدری)ست ظالم یا بیکاره، یا عاجز از تقدیری شوم، و پسری دزد و قمارباز و عیاش ("بچه ی بد") و دختری شاید فریب خورده و بر باد رفته. او، مادر، ناظر همه ی پوسیدگی ها و فروریختن هاست(دیوار) و مرد- پدر، محور خشونتی ست بی پایان که گاه حتی خال مایه ای از عطوفت ندارد ("دایه"، "آتش"، "گلخنی"، "بلستی فراری"، "برادر زاده"، "پاها"، و ...) و یا عاجزی ست مانده زیر بار هستی خانواده ("دیوار"، "شهری طلسم شده") مردی که گاه می کشد و گاه کشته می شود. با این همه پدرها به راحتی می میرند و خبر مرگ مادر، در یک کلمه یا جمله ی کوتاه به فرزند می رسد. و برادر- فرزند، اغلب روبری ست از همان مرد- پدر، با رنگ مایه هایی از عطوفت نسبت به خانواده ("آتش") که تنها در مقابل مادر به زانو در می آید("بچه ی بد") نشانه ی رقت عاطفی در جامعه ی سنتی! و خواهر-دختر، تصویری ست کوچک تر و محوتر از مادر که در اغلب داستان ها گذری دارد از سایه به سایه. این ترکیب از خانواده، هسته ی اجتماعی، که در آثار رهنورد زریاب غالب است، یک تعریف ظاهری، بدون ریشه یابی، بدون چرا، یک عکس تک بعدی از فلاکتی بی پسله و بی پشت بند.

کسی که اما در کار انتقام از هجوم این تقدیر شوم و ظلم جاری بر جمع خانواده است، بایستی دایی یا عمویی باشد و یا شبگردی، عیاری، جوانمردی که به رسم قبیله اغلب در تنهایی و دور از اطراقگاه قوم و خانواده در کوهی، بیابانی، بیغوله ای، جایی دور بهرحال، صوفیانه زندگی می کند و عاقبت سر بر خاک غربت می ساید و حضورش تنها امیدی ست بر دل دردمند قبیله و خانواده. (انتظار موعود؟) اغلب شب ها و در تاریکی مثل شهابی می درخشد و لحظه ای با خنجری یا تفنگی در دست، بر پشت اسبی ظاهر می شود، در واقعیت یا در رویا(سمک عیار؟ زورو؟) این قهرمان قصه، گاه زخمی هم بر تن دارد که تا فرصت یک زخم بندی، مهمان مظلومی آرزومند است و .. علی رغم حضور گهگاهش در واقعیت، بیشتر عمر در افسانه می زید؛

"پنداری آدم نشسته است و از رازهای بر باد رفته ی کودکی حکایت می کند"(لطیف ناظم)

گاه مطلب نقل یک خاطره است تا داستان ("دوستی از شهری دور"، "شکست") و یا طرحی ست نیم بند با کلی حشو و زوائد("پاها"، "سگ زرد"، "تصویری بر دیوار"). از 51 داستان دو مجموعه ی "آوازی از میان قرن ها" و "دوستی از شهری دور"، 26 داستان، یعنی چیزی بیش از نیمی از آنها مستقیمن در "کوچه ی ما" و "در خانه ی ما" می گذرد و هفت داستان دیگر غیر مستقیم با "کوچه و خانه ی ما" ارتباط دارند. گاه می شود که این خاطرات اصلن ربطی به هسته ی اصلی طرح یا قصه ندارند ("دوستی از شهری دور"، "شکست"، "معلم رسم"، "دختر همسایه ی ما"، "خواستم نویسنده شوم"، و ...)

"آدم های او (زریاب) در گذشته های دور خویش می زیند ... از دور دست ها، از بن چاه های ژرف و از پس کوه های سنگین و هیبتناک با تو نجوا می کنند" (لطیف ناظم)

در داستان های رهنورد، گویش و اصطلاحات عادی مردم دری زبان، بر خلاف نظر واصف باختری، بسیار کم یافت می شود، بلکه او در توصیف و نمایش موقعیت، بیشتر از نثر معاصر فارسی متاثر است.

"گردبادهای تند خود را به در و دیوار شهر می زد، می غرید و به هر سو حمله می برد. چون جانوری درنده که در قفس افتاده باشد-توده های خاک و خاشاک، مثل مار روی سرک(خیابان)ها و کنار کوچه های تنگ می خزید. از دیوارها بالا می رفت، روی بام ها می رقصید و از پشت شیشه ها مردم را تهدید می کرد. هوای شهر تیره بود و شهر در هاله ای از بادهای گردآلود خاموشی افتاده بود، انگار بیهوش شده بود."(شهر طلسم شده")

همین نثر در برخی جاها به شیوه ای ابتدایی نزول می کند و به اغراق های غلط می رسد؛

"نسیم غرور چهره اش را نوازش بدهد"

و یا

"با سماجت گریه آلودی گفت..."

و یا زبان بی بند و بار این بخش؛

"نوت(اسکناس)ها روی همدیگر خوابیده بودند. حاجی کهن سال بوی آنها را شنیده لمسشان کرد. حرارت اطمینان گرمش کرد. کلید دوباره در قفل چرخید. نوت ها از پشت در آهنی ناله و فریاد را سر دادند و این ناله و فریادها گویا به پیر مرد یک شادی حیوانی می بخشید"(برادرزاده)

و یا

"ستاره ها که پاسخی نمی توانستند داد. تنها باد سرد صدای برگ درختان خشک را با خود آورد. صدای مرگ برگ ها را، صدای گذشت زمان را..."(برادرزاده)

در برخی موارد جملات توضیحی اضافی و تکرار بی رویه و تفننی کلمات و جملات، داستانی با مضمون و شکلی زیبا را به یک قطعه ی بلند و کسالت آور از نت های کوتاه یک شکل و تکراری تبدیل می کند("بلستی فراری"). گاه توصیف ها و تمثیل های زیبا با تکرار و توضیح دوباره و چند باره می شکنند و از زیبایی خود تهی می شوند.("باشه و درخت").

برخی از قصه ها مانند "دانشمند و سگ همسایه"، "فریاد"، "دزد اسب"، "بچه ی بد"، "آوازی از میان قرن ها"، "رقاصه"، "پیرمرد و گربه اش"، "پاها"، "سگ و تفنگ"، و ... بیشتر به انشاء های کشدار و طویلی شبیه اند تا داستان، که اگر با حوصله ی بیشتر و بی شتاب پرداخته می شدند، شاید از بهترین داستان های مجموعه می بودند. برخی از توصیف ها به صورتی ملانکولیک، فیلسوف مابانه اند و گاه تا حد یک ملودرام هندی سقوط می کنند("رقاصه")، یک چهار دیواری بی جهت سیاه و تاریک از زندگی، با لکه هایی بی شکل و نامرتب از نکبت. و بالاخره داستان هایی هم هستند که رونوشتی ناپخته و ضعیف از اصل اند. به عنوان مثال می توان "مرغی که مرد" را با "انتری که لوطی اش مرده بود" مقایسه کرد.

فضای آثار رهنورد زریاب را می توان به این شکل توصیف کرد؛ واقع گرایی در ترسیم نکبت تقدیری نازدودنی و محتوم، پرداخت رمانتیک و شوم از نابرابری و ظلم، جوانمردی و عیاری، انتقام و بالاخره عشق های ملودرام و بی فرجام("چوری های ارغوانی"، "چاه") و داستان هایی چند نیز لعابی از عرفان شرقی دارند ("مار") و این همه با روبری ناموفق از زبان و پرداختی هدایت وار، که زریاب ارادتی تام به آن دارد، و در برخی داستان ها تا حد تقلید و همسازی قضا و شخصیت های هدایت هم پیش می رود("مرگ یک قصاب"، "تابوت ساز"، "گلخنی"، "مار"، "دانشمند و سگ همسایه" و... )

بیشتر داستان های رهنورد زریاب به یک گزارش- خاطره شبیه اند که همه جور آدمی و فضایی، از همه جای کوچه و بازار و زندگی و جامعه، از حاجی پولدار، خدمتکار، گدا، ملاک، راهزن، بیکاره، رییس اداره، منشی، کارمند، میرزا بنویس و بازنشسته گرفته تا دانشمند، قمارباز، شاعر، دزد، کبوترباز، نویسنده، رقاصه، راننده ، معلم، محصل، هنرپیشه، ساعت ساز، قصاب، نقاش، تابوت ساز، فرنگی، قهوه خانه چی، تونتاب، عکاس، ماهیگیر، و... در آنها وجود دارد. اما تنها به نامی و نشانی و شغلی، و البته خاطره ای که نویسنده از این آدم ها و فضاها دارد.

با این همه در داستان های اعظم رهنورد، بسیارند آنها که در داستان نویسی معاصر دری نقطه های عطفی به شمار می روند. ("مقاله"، "مار"، "گدی پران"، "آتش"، "شام"، "باشه و درخت" و...) داستان هایی که در پرداخت و زبان، مضمون و شکل از بهترین داستان های کوتاه معاصر دری محسوب می شوند و همین ها باعث شده تا زریاب، بحق در عداد مطرح ترین نویسنده ی دری زبان بشمار آید.

خانم "سپوژمی زریاب" نیز در گروه بندی ما جزو گروه دوم محسوب می شود. وی در 1329 در کابل به دنیا آمده و تحصیلات خود را در ادبیات و زبان فرانسه در پاریس گذرانده است. داستان های او پیش از ازدواج با رهنورد زریاب، با نام سپوژمی رئوف در مجلات مختلف چاپ شده و مجموعه ی داستان های کوتاهش با نام "شرنگ شرنگ زنگ ها" در 1983 در کابل منتشر شده است.

فضا و زبان داستان های او نسبت به آثار دیگر نویسندگان این گروه دارای استخوان بندی حساب شده تری است و از لحاظ مضمون و شکل، اصولی تر بنظر می رسند و از نظر موازین و ارزش ها به داستان کوتاه نزدیک ترند. وی در ساختار داستان نسبت به کامو و کافکا شیفتگی بسیاری دارد و در زبان و شکل، گاه تا حد روبری و تقلید از آثار ادبیات معاصر فرانسه پیش می رود("نقاش دیوانه و تابلوی کبودش"، "کتابفروش دیوانه"، ...) و در داستان های "سفر بری"، "در چنگل اعداد"، "ساعت دری"، "امضاء ها" و "چپن سیاهرنگ" به زبان هدایت بسیار نزدیک است.

"پنجره ها و درها سفت بسته شده بودند. پنجره ها و درها جز(و) دیوار شده بودند، جز(و) دیوارهای عریض. کوچه هیچ آدم نداشت. من تنها بودم. برف زیر پایم ناله خفه یی می کرد: خش خش. چند سگ هم این طرف و آن طرف می دویدند. خیال کردم گرسنه اند. حرکاتشان چابک و پر تلاش بود. از شکاف های بینی های لرزانشان تف سفید رنگ بیرون می دوید. برف زیر پایشان ناله خفه ای می کرد. خش ... خش. پاهایشان روی برف تصویرهای زیبا بجا می گذاشتند. روی برف تصاویر زیاد بود. جای پاهای بزرگ، جای پاهای کوچک، جای پاهای آنان که لخشیده بودند و روی برف خط عمیق و طولانی به جا مانده بودند."

شخصیت ها در آثار سپوژمی، بر خلاف دیگر نویسندگان این گروه، گم و نارس نیستند. وی در نشان دادن ابعاد مختلف شخصیت ها و زندگی آنها کلامی کوتاه و مناسب به کار می برد و برخلاف معمول داستان نویسان هم وطنش، در آثار او به ندرت حشو و زواید و توضیحات اضافی به چشم می خورد. در توصیف صحنه ها و مکان ها و فضا سازی قصه ها نسبت به دیگر نویسندگانی که تا به حال از انها یاد کرده ایم، زبانی روان تر، محکم تر و شسته رفته تر بکار می برد؛

"مثل این که دل پیرزن سوخت، خواست مادر اکرم را تسلی دهد، با مهربانی گفت؛

-بچیم، میگن امیر گفته جهاد اس، اینه هم خرما و هم ثواب، اگه بخیر آمدن و غازی ... اگه ..

اینجا اندکی سکوت کرد. دلش می خواست این اگر را به زبان نیاورد. وقتی چشمان منتظر و نمناک مخاطبش را دید، ادامه داد؛

-اگه خدا ناکده به رضای خدا رفتن، شهید میشن.

مادر اکرم می دانست که فریبنده ترین و خیره کننده ترین کلمات را هم به بهای فرزندش نمی خواهد. اما هیچ نگفت و خودش را تسلی داد؛

-چیزی که سر عام، سر مام، چه کنم؟

یکبار از جایش برخاست. سرشار تواضع کنار چوب بلندی که تکه(پارچه) سرخی آن را پوشانده بود ایستاد و بندی را که با خود آورده بود به دور آن بست و گرهی به گره های بی شمار آن افزود. دوباره رفت سر جایش کنار پیرزن نشست و گفت؛

- بند بسته کدم که اگه انگریزا از ای (از این) ملک برن و اکرمک، بچیم، کتی(همراه) جوانای مسلمانا زنده و سلامت پس بیایه (برگرده)، یک نذر کلان میتم...

روی بستر خیره چشمان پیرزن تحسینی لغزید، سرش را تکان داد و با لحن عصبانی گفت؛

- اگه انگریزا ای ملکه بگیرن چی میشه، به ما هیچ نمی مانه.

مثل این که با گفتن این جمله ترس در تنش دوید.

- توبه، توبه ... خدایا توبه... و پیشانی اش را به سنگ سرد زمین سایید و بعد به چشمان مادر اکرم نگریست و گفت؛

- بچیم! صد نباشه، از تو کده چند پیران (پیراهن) زیادتر پاره کدیم ... ایقد غصه نکو(نخور) هرچی رضای خدا باشه همو میشه. (سفر بری)

اگرچه سپوژمی نیز همچون رهنور زریاب، به روانکاوی شخصیت ها علاقه ی وافری نشان می دهد و حتی در این زمینه در برخی از داستان ها به افراط کشیده می شود ("من و ساعتم")، اما اینجا آن گونه که در آثار اعظم رهنورد دیده می شود، از تکنیکی ابتدایی استفاده نشده. این امر ناشی از آگاهی نسبتن بالای سپوژمی زریاب از ادبیات اروپایی به ویژه فرانسه است. از میان 16 داستان مجموعه ی "شرنگ شرنگ زنگ ها" در 13 مورد، نویسنده خود در مرکز وقایع قرار دارد و گاه به شدت روانکاوانه به معرفی عناصر قسه می پردازد("کتابفروش دیوانه"). در عین حال در آثار او تمثیل جای ویژه ای دراد و در "شکار فرشته" و "رستم ها و سهراب ها" این تمثیل و نمادگرایی، قصه را تا حد یک گزارش زوزنامه ای تنزل داده است.

در آثار سپوژمی برای آدم های ملانکولیک و فضاهای مه گرفته و وهم انگیز، شرایط بالنسبه معقول تری مهیا شده و عناصر داستان قابل پذیرش تراند. با این حال فضای اغلب داستان ها از چهارچوب آشنای محلی و بومی دور می شود و شمایل برون مرزی و یا همه جا-هیچ جایی پیدا می کنند.("نقاش دیوانه و .."، "هم، هم، هم"، "کتابفروش دیوانه"، "آدم ها و خانه ها"، "بازار"، "من و ساعتم"، ...)

نقش جنس در آثار سپوژمی برجسته و بارز است. در تمامی داستان های مجموعه، زن در مرکز وقایع قرار دارد و عنصری تعیین کننده است. حتی زنان نویسنده در ادبیات معاصر ایران، آن گونه که سپوژمی در همین داستان های محدودش به مسایل زن در جامعه ی خود پرداخته، نگاهی عمیق و چند جانبه به جنس دوم نداشته اند. شخصیت های زن در داستان های او از هر جهت نمونه اند و نگاه نویسنده به زوایای پنهان و پیدای زندگی شان از رنج آشنایی او سخن می گوید. رنج آشنایی صمیمی و سخت همدرد.

"سفر بری" داستان زنانی ست که پسرانشان تنها همدم و یاور و نان آور خانه شان، عازم جبهه ی جنگ اند. "انگشتری طلا" قصه ی زنی ست که علیرغم رنجی که از کار رختشویی برای تامین زندگی خود و فرزندانش می برد، در خانه ی صاحب کار، به دزدی هم متهم می شود. "چپن سیاهرنگ" شرح درد زن بودن در جامعه ای شدیدن مردسالار و سنتی ست. "ساعت دری" ملال زندگی معلمه ای ست که در یک نواختی بیهوده ای دست و پا می زند و در "امضاء ها" زنی کارمند در میان پرونده ها و گرد گرفتگی کسالت بار اداری می پوسد و ... همه جای قصه ها چهره های درهم و فشرده از رنج و درد زنان دیده می شود. تقریبن هیچ جا زنی دیده نمی شود که گذرا و سطحی بماند، بی آن که دست کم برای نشان دادن عمق آرزوها و آمالش تلاشی صورت نگرفته باشد. با این وصف زنان داستان های سپوژمی شباهتی به زنان سیاهپوش "گورستان کورز" در آثار آندره مالرو دارند.

شخصیت های آثار سپوژمی کمتر بی دلیل زنده اند و به ندرت بی حجت می میرند. در اینجا فقر و ناداری و بی عدالتی ابعاد درشت تر و شناخته شده تری دارند و عمق زخم ها به روشنی نمایانده شده اند. از میان آثار او به عنوان نمونه ی بارز در ادبیات معاصر دری می توان به "چپن سیاهرنگ" و "سفربری" اشاره کرد.

در چپن(بالاپوش)سیاهرنگ، عایشه که بسیار زود به خانه ی شوهر رفته و اکنون فرزند دوم خود را حامله است، شوهرش اسماعیل را تنها بالاپوشی سیاه می بیند که از میان آن دستی یا پایی هیولاوار دراز می شود و بر تن و بدن عایشه می کوبد، و سوراخی که باز و بسته می شود و از میان آن صداهای ناهنجار همراه با ناسزا و بد و بیراه به سر و روی او می بارد. فرزند اول عایشه بیمار و رنجور، شبی خون قی می کند و می میرد و عایشه که مداوم زیر مشت و لگد چپن سیاهرنگ قرارا دارد، از رنج تصور گرفتاری دخترش در چنگال چپن سیاهرنگی دیگر، آسوده از مرگ زیب النساء، پیش از آن که فرزند دومش نیز به دنیا بیاید، در مبرز(آبریزگاه) به شکلی دردناک بچه را می اندازد.

سپوژمی در وصف درد هرگز خود را درگیر نمی کند. لذا از بار رمانتیک داستان به حد کافی می کاهد و با نگاه از دور به واقعیت، آن را درشت، تلخ و زشت، همان گونه که هست، جلوه می دهد، روایت می کند، عاطفی و احساساتی با شخصیت هایش برخورد نمی کند. آنها را همان گونه که هستند روایت می کند و خود کنار می ایستد تا خواننده آن گونه که می خواهد و حس می کند با قصه درگیر شود.

علی رغم فضاهای فراواقع گرایی و امپرسیونیستی بعضی از داستان ها، و گرایش به فلسفه بیهوده انگاری متداول در ادبیات پس از جنگ اروپا، که زمینه ی ساختار، فضا و شخصیت سازی برخی از داستان های اوست، ارزش کارهای سپوژمی زریاب در نمایش واقع گرایانه ی آنهاست. اگرچه این واقع گرایی در یکی دو جا به صورت خاطره نویسی معمول در ادبیات معاصر دری بروز می کند ("معلم مشق ما") و گاه به شکل گزارشی روزنامه ای در می آید ("رستم ها و سهراب ها"، "شکار فرشته"،... )، با این همه آثار محدود منتشر شده ی سپوژمی زریاب، از نمونه های خوب داستان نویسی معاصر دری ست و به نظر من برخی از آنها از جمله "چپن سیاهرنگ"، "سفربری"، "در چنگال اعداد"، ... از بهترین داستان های کوتاه معاصر دری در افغانستان محسوب می شوند.

 

از فرازهای ادبیات معاصر دری، یکی هم دکتر "اکرم عثمان" است که علی رغم زندگی سیاسی و اجتماعی اش، از نگاه روش نوشتار و محتوای آثار، از دو گروهی که تا به حال نام برده ایم، متفاوت بنظر می رسد. وی در 1937 در شهر هرات به دنیا آمده و در رشته ی حقوق و علوم سیاسی از دانشگاه کابل و سپس دانشگاه تهران فارغ التحصیل شده است. از او دو مجموعه داستان با نام های "وقتی که گل ها نی می کنند"(1983) و "درز دیوار"(1985) چاپ و منتشر شده. پس از 1979 اثری به نام "دراکولا و شاگردش" از او به چاپ رسیده که مضمون آن به شکلی شباهت به اعمال و روابط "نورمحمد ترکی" و "حفیظ الله امین" دارد. این امر باعث شد تا وی دستگیر و مدتی زندانی شود و بعدن با روی کار آمدن "ببرک کارمل" و اشغال افغانستان توسط قوای شوروی، دوباره آزاد گردد.

اکرم عثمان طنز پردازی ست نمونه که نثری روان و گویا دارد و شخصیت های آثارش تصویری واقعی و روشن از مردمان کوچه و بازار اند. رنگ و ریتم و فضای زیست، فرهنگ بومی و سرزمینی، توصیف های دقیق، موجز و در عین حال زیبا و صمیمی، از ویژگی های زبان نوشتاری اکرم عثمان است؛

"نبی از بیخ بته بود. هیجکس کس و کویش را نمی شناخت، حتی خودش. مثل سمارق که بهاران لب جویکی می روید، او هم غلفتن در آن کوچه سبز شده بود. گویی زمین ترکیده و او از میانش سر بر آورده است. جارشانه و شاه زور و شیرمست بود و قدش یک و نیم قد دیگران، مورچه زیر پایش آزار نمی دید و بدترین دشمنش شکمش بود، چه پر می خورد و زود سیر نمی کرد. سفله بچه های کوچه که غریب آزار و یله گرد بودند، بر او شیرک شده بودند و نامش را گذاشته بودند؛ "نبی شتر". اما او یک گوشش را در می کرد و گوش دیگر را دیوار(دروازه؟) چه خود از زور وافرش می ترسید، نمی خواست با سفله گان برابری کند و از شانش چیزی بکاهد" ("بیخ بته"، از مجموعه ی "وقتی که نی ها گل می کنند")

در آثار اکرم عثمان از واقعه به معنای متداول در داستان نویسی خبری نیست بلکه همه چیز به زبانی شیرین روایت می شود. لذا آثار او علی رغم آن که به نام داستان کوتاه قلمداد شده اند، بیشتر به قصه و افسانه شبیه اند، به ویژه که گاه نیز زمینه ای تاریخی نیز دارند. قصه ی "از بیخ بته" شباهتی هم به فیلم نامه ی "بلوچ" دارد، مردی دهاتی و ساده که مورد توجه یک خانم آلامد شهری قرار می گیرد و مسایل بعدی.

"مرداره قول اس"(مردها بر سر قولشان می مانند) بیشتر به یک افسانه ی عیاری می ماند که شباهت هایی به "داش آکل" هدایت می برد. "وقتی که نی ها گل می کنند" سرگذشت لوطی جوانمردی ست، یکه و تنها که با امیر وقت سر و سری دارد. "مرد و نامرد" حدیث بی اعبتاری روزگار و سوگ نامه ی زندگی هنرمندی ست درباری که زمانه ی عزت و احترامش بسر آمده، "یک گور مفت" قصه ی مرد خسیسی ست که به اقتباس های کم رنگ و بی مایه ی فارسی از مولیر شبیه است. "سوال حتمی" سرگذشت سستی ست از یک عاشق که بیشتر در رویا زندگی می کند تا در واقعیت، و "بن بست" یک طنز رادیویی در باره ی مردی ست که از دست مادر زنش به ستوه آمده است.

در مجموعه ی آثار اکرم عثمان گاه به یک درازگویی گزارش گونه بر می خوریم ("مغز متفکر خانواده"، "دشمن مرغابی"، "میانه رو" و ..) که اینجا و آنجا زبان طنزی هم در آن به کار رفته است، گاه حدیثی از آرزوهای نویسنده را در قالبی روزنامه ای و شعارگونه می خوانیم ("آن بالا و این پایین"، "عقاب نابینا")، گاه با قطعه ای سوزناک و با رنگ و بویی از غربت ایام گذشته در قالب کلامی شیرین و افسانه گونه روبرو می شویم("من و پهلوان برات"، "آن سوی پل، آن سوی دریا") و بالاخره گاه به سرگذشت سست عشقی بی سرانجام با وصفی جانگذاز و ملودراماتیک می رسیم ("نقطه ی نیرنگی"، "نازی جان همدم است") که وجه مشترک همه ی آنها زبانی ست نسبتن روان، روایت گونه، بومی و صمیمی، و گاه بسیار شیرین که از کلام محاوره ای دری استفاده های فراوان برده است. به این هم اشاره کنم که زبان روایت اکرم عثمان نسبت به دیگر نویسندگان معاصر دری در افغانستان، بیش از هرکس دیگر به زبان روزمره ی و بومی دری با تفادت های آشکار با زبان فارسی معمول در ایران، نزدیک است. اکرم عثمان با وجودی که بخشی از تحصیلات خود را در ایران گذرانده، بیش از هر نویسنده ی دیگری در افغانستان امروز، "دری" می نویسد؛

"غچی ها(گنجشگ ها) در وسط آسمان و زمین چرخک می زدند و دم جانبخش و عطر آگین بهار به بال های کوچک شان جانی تازه می داد. دخترکان در میدان نزدیک ده، دست به دست هم، در دایره ای چنین می خواندند؛

قوقوقو برگ چنار، دخترا شیشته(نشسته) قطار

میچینن برگ چنار، می خورن دانی(دانه ی) انار

کاشکی کفتر می بودم، ده (در) هوا پر می زدم

آب زمزم می خوردم، ریگ دریا می چیندم

باران نم نم و یگان یگان بر سر آنها می بارید و غچی ها زیر چتر سفید و آبی آسمان، در دایره های کوچک و بزرگ، می رقصیدند." ("حسن غم کش"، از مجموعه ی "وقتی که نی ها گل می کنند")

در میان شاعران این گروه، اشعار "رازق روئین" اگرچه از استحکام نسبتن خوبی برخوردارند ولی بسیار جوان تر از آن بنظر می رسند که بتوانند از لحاظ پختگی و جاافتادگی، چه از نگاه مضمون و چه از نگاه شکل، با شعر معاصر فارسی مقایسه شوند. هم چنین "لطیف پدرام"، نوپردازی ست که بسیار مجرد از توان درک ادبی جامعه اش، از هر گونه تجربه ای در این زمینه گریز ندارد. زبان شعر او دارای پیچیدگی و سنگینی های عمدی و آگاهانه است. شاید پدرام تمایل دارد از این طریق نشان دهد که قادر است از مفاهیم مغلق و دور از ذهن و در عین حال سنگین، برای ساختن تصاویری هرچه مبهم تر استفاده کند. او بیشتر شکل گراست و مضامین اشعارش با وجود سادگی، در لفاف فلسفه باقی و فورمالیسم، گم می شود.

آخرین نامی که در این مبحث از آن صحبت خواهم کرد، "واصف باختری"ست که در ادبیات معاصر دری یک سر و گردن از دیگران بالاتر ایستاده. واصف شاعری ست با تکینک قوی که کلاسیک و معاصر را به یک اندازه پر توان می سراید. او ادبیات شناس است و بر اوزان کلاسیک شعر فارسی و هم چنین بدعت های عروضی نیمایی آگاهی دارد. باختری در ادبیات معاصر دری از دست به قلمان نادری ست که فضای اجتماعی و تاریخی جامعه اش را نیک می شناسد. وی شاعری ست از مزار شریف که در 1321 به دنیا آمده، از دانشکده ی ادبیات و زبان دانشگاه کابل فارغ التحصیل شده و دوره ی فوق لیسانس آموزش و پرورش را در دانشگاه کلمبیا (آمریکا) به پایان برده است.

اشعار او بیشتر رمزآمیز، نمادگرا و کنایه آمیز است. واصف مانند اکثر نوپردازان معاصر ایران، ابتدا در غزل طبع آزمایی کرده و به گفته ی خود مدتی تحت تاثیر "رهی معیری" بوده است؛

اگرچه عاشق و زیباپرست و باده گسارم

به تابناکی و روشندلی چو صبح بهارم

چسان خموش کنم شعله های سرکش دل را

ز ابر دیده اگر گوهر سرشک نبارم

تو ای سهیل درخشنده ی امید، کجایی

که چون هلال، تهی مانده است بی تو کنارم

 

آنگاه به اوزان نیمایی روی آورده و در این زمینه گاه از نادرپور و مکتب سخن متاثر است؛

نه راهبی، نه جذامی، از آن جزیره برون آی

از آن جزیره که هر نخل بر کرانه ی آن

صلیب مرگ پیام آوارن خورشید است

از آن جزیره که هر سنگ و سنگریزه ی آن

به زهر شسته خدنگیست

که آشیانه ی مرغان را

به روی گستره ی زرد مرگ می ریزد.

 

گاه بر اخوان و سبک خراسانی در شعر معاصر ایران نزدیک می شود و به روایت می گراید؛

چنین گفتند در افسانه های باستان، افسانه آرایان

که بابل-این ابرشهر- این سپیدار کهن در جنگل تاریخ-

چو شد بر سرزمین های دگر چیره

گل آزرم بر شاخ روان پژمرد، سالاران بابل را

و هریک خویشتن را ایزدی پنداشت

غرور شهروندان نیز از آیین سالاران فزونی یافت.

 

گاه گوشه ی چشمی به شعر فروغ دارد؛

سپیده پیر روشنی فروش دوره گرد

به شهر شرق شادمانه پا گذاشت

سپیده پیر روشینی فروش دوره گرد

ز کودکان کوچه های شهر شرق

دو سکه خنده می گرفت

به دستشان دو خوشه نور می نهاد.

 

و گاه به شاملو تاسی می جوید و اوزان تازه و بی وزنی در شعر سپید را می آزماید؛

مرداب و رودخانه- این دو کودک ابر-

یکی در فصل هجوم ملخ های لحظه های آماسیده ی زخم آلود

و دیگر چونان رهاترین فریاد عریانی زمین

به دیار بهارانه های شاد شتافت.

آنچه مسلم است، واصف در همه ی زمینه ها از حد روبری و تقلید می گذرد و روایت خویش را به زبان و سبکی شخصی و آزاد می سراید. باختری الگوی شاعران معاصر دری ست و اشعارش که به ویژه این اواخر لحنی حماسی و روایی یافته و بعضن از نمادهای اساطیری مایه می گیرند، در میان روشنفکران افغانستان مقبولیت عام و تام دارد.

نوشته ست بر برگ های شقایق

که گل را نچینید

که این کودک نازپرورده ز آغوش مادر نگیرید

ولیکن دریغا که باد

ندارد سواد

(برگرفته از یک هایکوی ژاپنی)

 

اگرچه نویسندگان و شاعرام خوب بسیاری چون "میثاق"، "قسیم"، "روستا باختری"، "یحیایی"، "باباکوهی"، ... و در میان بانوان "ماکه رحمانی"، "رقیه ابوبکر"، "معصومه عصمتی"، "ملالی موسوی"، "مریم محبوب" و ... نیز هستند که در ادبیات دری به ویژه در سه دهه ی اخیر خوش درخشیده اند، اما آنچه باعث می شود که به فرازهایی چون واصف باختری، سپوژمی زریاب و رهنورد زریاب به گونه بارز اشاره کنم، بی تردید تکنیک بهتر و مضامینی بکر در چارچوب آثاری پخته تر است، و البته درک روشن تری که اینان در مورد جامعه ی خویش و ادبیات امروز دارند.

پایان

شاید در فرصتی دو نمونه از داستان های کوتاه معاصر افغانستان را به عنوان شاهد و دنباله ای بر این مقدمه، آوردم. تا چه در قبول افتد و چه در نظر آید.